Pszczoła miodna, która znajdzie obfite pożytki, nie zatrzymuje tego dla siebie. Wraca do ula i w ciemności, na pionowym plastrze, wykonuje serię ruchów, z których inne robotnice odczytują kierunek i odległość do kwiatów. To jeden z najbardziej niezwykłych systemów komunikacji w świecie zwierząt.
Odkrycie, które zmieniło biologię
Pszczelarze od dawna widzieli, że pszczoły w ulu czasem „tańczą”, ale dopiero austriacki zoolog Karl von Frisch w XX wieku wykazał, że te ruchy niosą konkretną informację. Prowadził cierpliwe doświadczenia z karmnikami z syropem ustawianymi w różnych odległościach i kierunkach od ula oraz z oznaczonymi farbą robotnicami. Za badania nad zachowaniem owadów otrzymał później Nagrodę Nobla. Jego wnioski były początkowo przyjmowane sceptycznie, ale kolejne pokolenia badaczy je potwierdziły i rozwinęły.
Taniec okrężny – „jedzenie jest blisko”
Gdy źródło nektaru lub pyłku znajduje się niedaleko ula, zbieraczka wykonuje prosty taniec okrężny. Biega w małym kółku, raz w jedną, raz w drugą stronę. Taki sygnał nie wskazuje dokładnego kierunku. Mówi raczej: „w pobliżu jest coś dobrego, szukajcie”. Pozostałe pszczoły dotykają tańczącej czułkami, wyczuwają zapach kwiatów na jej ciele i dostają próbkę przyniesionego nektaru. Potem wylatują i szukają roślin o podobnym zapachu w okolicy ula.
Taniec wywijany – mapa zapisana ruchem
Przy dalszych pożytkach pszczoła przechodzi do tańca wywijanego, nazywanego też tańcem ósemkowym. Przebiega prosty odcinek, intensywnie poruszając odwłokiem na boki, potem zatacza półkole i wraca do punktu startu, a następnie powtarza bieg i zatacza półkole w drugą stronę. Z góry wygląda to jak spłaszczona ósemka.
Jak odczytać kierunek
Kluczowy jest kąt prostego odcinka. Plaster w ulu stoi pionowo, a pszczoła traktuje kierunek „w górę” jako położenie Słońca. Jeśli biegnie prosto do góry, pożytek leży dokładnie w stronę Słońca. Jeśli odchyla się od pionu na przykład o kąt czterdziestu stopni w prawo, kwiaty znajdują się o taki sam kąt na prawo od Słońca. Bieg w dół oznacza kierunek przeciwny do Słońca.
Jak odczytać odległość
Odległość zakodowana jest w czasie trwania prostego odcinka z wywijaniem odwłokiem. Im dłużej trwa, tym dalej trzeba lecieć. Badania sugerują, że pszczoła ocenia dystans nie w metrach, lecz na podstawie tego, ile krajobrazu „przesunęło się” jej przed oczami podczas lotu. Dlatego lot nad gęsto zarośniętym terenem bywa przez pszczoły „oceniany” jako dłuższy niż lot nad gładką wodą.
Owady, które uwzględniają ruch Słońca
Słońce przesuwa się po niebie, więc kąt między nim a kwiatami zmienia się w ciągu dnia. Pszczoły to uwzględniają: zbieraczka, która tańczy przez dłuższy czas, stopniowo koryguje kierunek tańca. Robotnice orientują się też w pochmurne dni, bo widzą światło spolaryzowane, niedostrzegalne dla człowieka, i potrafią na jego podstawie ustalić położenie Słońca za chmurami.
Warto pamiętać, że taniec odbywa się w zupełnej ciemności. Obserwatorki nie oglądają go, lecz odbierają dotykiem, drganiami plastra i dźwiękami wytwarzanymi przez tańczącą pszczołę.
Inne pszczele sygnały
Taniec to nie jedyny sposób porozumiewania się w ulu. Pszczoły korzystają z całego zestawu sygnałów:
- Taniec drżący – zbieraczka, która długo czeka, aż ktoś odbierze od niej nektar, zaczyna drżeć. To sygnał, że w ulu brakuje robotnic przyjmujących nektar i część pszczół powinna zmienić zajęcie.
- Sygnał stop – krótkie uderzenie głową i dźwięk kierowany do tańczącej pszczoły. Bywa używany, gdy przy danych kwiatach czai się zagrożenie albo pożytek stał się mniej opłacalny.
- Feromony – substancje zapachowe. Matka wydziela feromony utrzymujące spójność rodziny, a robotnice potrafią zapachem oznaczyć wejście do ula lub źródło wody.
- Wymiana pokarmu – przekazywanie sobie kropli nektaru z aparatu gębowego do aparatu gębowego rozprowadza po ulu informację o tym, co i w jakiej ilości jest przynoszone.
Demokracja w roju
Taniec służy też do wyboru nowego domu. Gdy rodzina się roi, zwiadowczynie szukają dziupli lub innej kryjówki, a po powrocie tańczą na powierzchni roju, wskazując znalezione miejsca. Im lepsze miejsce, tym dłużej i żywiej tańczą. Kolejne pszczoły lecą je sprawdzić, a gdy przy jednej lokalizacji zbierze się wystarczająco wiele zwiadowczyń, rój podejmuje decyzję i odlatuje. Badacze porównują ten proces do zbiorowego głosowania.
Co warto zapamiętać
- Taniec okrężny informuje o pożytku w pobliżu ula.
- Taniec wywijany wskazuje kierunek względem Słońca i odległość do kwiatów.
- Kąt biegu na plastrze odpowiada kątowi między Słońcem a celem.
- Czas wywijania odwłokiem mówi, jak daleko trzeba lecieć.
- Pszczoły odbierają taniec dotykiem i drganiami, bo w ulu panuje ciemność.
- Ważną rolę odgrywają też zapachy, feromony i dzielenie się pokarmem.
Przeczytaj także:
Comments are closed.